Svake godine 22. aprila, slavimo Dan Zemlje i predivnu planetu koju nazivamo domom. Dan Zemlje, osnovan 1970. godine, koristi se kako bi se istakli ekološki izazovi naše planete i podigla svest o važnosti zaštite sveta za buduće generacije. Ali zar svaki dan ne bi trebao biti Dan Zemlje? Ipak, imamo samo jednu predivnu planetu. Nadamo se da ćete uživati u ovom odabranom spisku 10 fascinantnih činjenica o Zemlji.

1. Zemlja zapravo nije potpuno okrugla

Iako zvuči kao složena šala, mi zapravo ozbiljno tvrdimo. Zemlja nije ravna, ali nije ni potpuno okrugla. Rotacija Zemlje uzrokuje da se nadima na ekvatoru i spljošti na polovima, dok raspodela mase na Zemlji (koja nije savršeno okrugla) uzrokuje male varijacije u gravitacionom privlačenju na različitim lokacijama na planeti. Ove varijacije su premale da bi se videle na slikama Zemlje iz svemira, pa se čini okruglom ljudskom oku.

2. Koralni grebeni su najveća živa struktura na Zemlji

Koralni grebeni nisu samo predivna prirodna čuda, već su i najveća živa struktura na Zemlji. Ovi podvodni ekosistemi sastoje se od kolonija sitnih životinja nazvanih koralni polipi, koji grade skelete od kalcijum karbonata koji se vremenom nagomilavaju i formiraju složene strukture koje znamo kao koralne grebene.

Koralni grebeni su izuzetno raznovrsni i igraju ključnu ulogu u ekosistemu okeana, pružajući stanište i zaštitu mnogim vrstama, i deluju kao prirodna prepreka koja pomaže u zaštiti obala od oluja i erozije.

Nažalost, koralni grebeni su suočeni sa nizom ekoloških faktora ugrožavanja, uključujući okeansku zakiseljenost, porast temperatura i globalno zagrevanje. Istraživanja ESA-e su pokazala kako su se naše okeanske vode zakiselile tokom poslednja tri decenija i kako to ima štetan uticaj na morski život. Korišćenjem satelitske tehnologije za merenje boje okeana, temperature i slanosti, naučnici mogu pratiti promene u hemiji okeana i otkriti područja gde se javlja zakiseljenje.

Porast temperature takođe može direktno uticati na koralne grebene, uzrokujući izbeljivanje korala, što se događa kada korali izbacuju alge koje žive u njihovim tkivima i pružaju im hranu. Izbeljivanje korala može dovesti do smrti korala, što može imati lančane efekte na širi ekosistem.

3. Zemlja ima mekanu unutrašnjost

Unutrašnjost Zemlje nije čvrsta, već ima polučvrstu ili ‘meku’ konzistenciju usled visokih temperatura i pritisaka. Ova mekana konzistencija omogućava mantli da se teče i kreće tokom geoloških vremenskih razdoblja, što je odgovorno za pojave kao što su tektonske ploče, vulkanska aktivnost i zemljotresi.

Jedna posledica ove mekane unutrašnjosti je proces poznat kao postglacijalno uspravljanje. Tokom poslednjeg ledenog doba, veliki delovi Zemljine površine bili su prekriveni glečerima, što je uzrokovalo deformaciju i potonuće potrebno mantla. Kako su glečeri topili i povlačili se, mantl se polako vraćao u svoj originalni položaj tokom hiljada godina, uzdižući zemlju iznad njega.

Ovaj proces se i danas odvija na mestima poput Kanade, Skandinavije i Grenlanda, gde se zemlja i dalje uspravlja zbog težine glečera koji su nekada pokrivali region. Nedavna istraživanja su otkrila da se Zapadni Antarktik uspravlja brže nego bilo gde drugde na svetu, zahvaljujući podacima iz ESA-ine misije za proučavanje gravitacije GOCE.

Proučavanje postglacijalnog uspravljanja pruža važne uvide u strukturu i ponašanje Zemljine unutrašnjosti, i kako ona reaguje na promene u površinskom okruženju tokom dugih vremenskih perioda.

4. Antarktik je dom najvećem ledenom pokrivaču na Zemlji

Antarktik, koji je više od šest puta veći od Grenlanda, južni je kontinent i najhladnije i najvetrovitije mesto na Zemlji – sa temperaturama koje mogu pasti i do -89,2°C i vetrovima koji mogu preći brzinu od 320 km na sat.

Antarktik je dom najvećem ledenom pokrivaču na Zemlji, sadržeći zadivljujućih 30 miliona kubnih kilometara leda. To predstavlja neverovatnih 70% sveže vode na Zemlji i 90% leda. Kao rezultat toga, promene u antarktičkom ledenom pokrivaču mogu imati značajne implikacije za globalne nivoe mora i okeanske struje.

Stoga je praćenje antarktičkog ledenog pokrivača od najveće važnosti, a podaci sa satelita igraju ključnu ulogu u ovom naporu. Podaci sa satelita kao što je CryoSat, ESA-ina misija za proučavanje leda, omogućavaju naučnicima da prate promene u debljini i kretanju ledenog pokrivača tokom vremena, pružajući uvid u to kako reaguje na promenljivu klimu.

ESA se nedavno udružila sa NASA-om i Britanskim antarktičkim istraživanjem (BAS) kako bi sprovela ambicioznu kampanju na Antarktiku koja uključuje istovremeno merenje morskog leda putem ESA-inih satelita CryoSat i NASA-inog satelita ICESat-2. Ovo istraživanje je ključno za donošenje političkih odluka o pitanjima kao što su klimatske promene i porast nivoa mora, kao i za razvoj strategija za ublažavanje njihovog uticaja na obalne zajednice širom sveta.

5. Mesec se udaljava od Zemlje

Pročitali ste to tačno! Mesec se postepeno udaljava od Zemlje brzinom od otprilike 4 cm godišnje. Ovaj fenomen nastaje tako što Mesec vuče okeane Zemlje, stvarajući plimne sile koje uzrokuju izbočinu vode na strani Zemlje okrenutoj prema Mesecu.

Ova izbočina zauzvrat stvara gravitacionu privlačnost prema Mesecu, što ga lagano ubrzava i udaljava od Zemlje. Tokom vremena, ovaj proces je doveo do toga da se Mesec svake godine udaljava od Zemlje.

Ova postepena promena nije primetna iz dana u dan, ali tokom miliona godina može imati značajan uticaj na rotaciju Zemlje.

Danas većina naučnika veruje da je Mesec ‘dete Zemlje’ – veliko telo je udarilo u Zemlju, uništavajući omotač našeg planeta i šaljući materijal u orbitu iz kojeg se formirao Mesec. Ova teorija ‘velikog praska’ bi objasnila zašto su stene na Mesecu slične onima na Zemlji.

Bonus zabavna činjenica: Australija je zapravo šira od Meseca. Mesec ima prečnik od 3400 km, dok je prečnik Australije od istoka do zapada skoro 4000 km. Mesec, kao sfera, ima veću površinu, ali i dalje je prilično impresivan.

6. Atakama je najsušnije mesto na Zemlji

Atakama pustinja, smeštena u Južnoj Americi, široko se smatra najsušnjim mestom na Zemlji, izvan antarktičkih suvih dolina. Ova ogromna površina zemlje proteže se preko 100.000 km² i prosečno prima manje od 1 mm padavina godišnje.

Oštra klima Atakame rezultat je kombinacije faktora, uključujući njeno mesto u zaštiti od kiše izazvanoj planinama Andi, prisustvo hladne Humboldtove struje van obale i nedostatak vetrova sa vlagom.

Iako je njeno suvo okruženje, Atakama je dom za brojne jedinstvene vrste biljaka i životinja koje su se prilagodile preživljavanju u ovom teškom okruženju. Pustinja je takođe poznata po svojim prelepim pejzažima, uključujući slane ravni, gejzire i visoke vulkane – što je čini popularnom destinacijom za avanturističke putnike.

7. Zemljin magnetni pol se polako kreće na zapad

Za razliku od našeg geografskog Severnog pola, koji je na fiksnom mestu, Zemljin magnetni sever se luta. Do početka 1990-ih, magnetni Severni pol je bio poznat da se nalazi oko 1600 km južno od pravog severa, u Kanadi. Međutim, naučnici su shvatili da položaj magnetnog severa nije fiksan i da se kreće brzinom od 15 km godišnje. Ali, od 1990-ih godina, kretanje Zemljinog magnetnog pola se pretvorilo u više trke.

Njegova trenutna brzina je oko 50-60 km godišnje i ide ka Sibiru brzinom koja do tada nije bila viđena. Zašto? Naučnici koji proučavaju kretanje Zemljinog magnetnog severnog pola, koristeći podatke iz ESA-ine misije Swarm, su locirali promenu u cirkulacionom obrascu magnetskih mrlja duboko ispod Zemljine površine.

Otkrili su da je promena u struji ispod Kanade uzrokovala da se deo magnetskog polja na rubu Zemljinog jezgra, duboko unutar Zemlje, rastegne. To je oslabilo kanadski deo i rezultiralo je pomeranjem pola ka Sibiru.

8. Evropa je drugi najmanji kontinent po veličini, ali treći najveći po broju stanovnika

Evropa je poznata po raznovrsnim kulturama, bogatoj istoriji i zadivljujućim spomenicima. Iako je drugi najmanji kontinent po veličini (posle Australije), Evropa je dom za zadivljujućih preko 746 miliona ljudi, čime postaje treći najveći kontinent po broju stanovnika (iza Azije i Afrike).

Evropa ima jedan od najviših nivoa urbanizacije u svetu, sa više od 75% svoje populacije koja živi u urbanim područjima. S očekivanim rastom svetskog stanovništva na 9.7 milijardi do 2050. godine, moramo povećati napore da razumemo i ublažimo izazove koje donosi brza i neplanirana urbanizacija, zagađenje vazduha, kao i pitanja koja se odnose na upravljanje vodom i energijom.

ESA i Nemački centar za aerospačka istraživanja (DLR), u saradnji sa timom Google Earth Engine, razvili su Svetski trag naseljenosti – najopsežniji skup podataka o ljudskim naseljima na svetu. Ovaj neviđeni skup podataka o ljudskim naseljima, koji koristi podatke sa misija Copernicus Sentinel-1 i Sentinel-2, unaprediće naše razumevanje urbanizacije na globalnom nivou.

9. Tibetska visoravan je ‘treći pol’ Zemlje

Tibetska visoravan se često naziva ‘trećim polom’ zbog količine slatke vode koju sadrži. Sa preko 46.000 glečera, Tibetska visoravan drži najveći rezervoar slatke vode izvan Severnog i Južnog pola.

Ovi glečeri hrane reke koje teku kroz region, uključujući Mekong, Jangce i Žutu reku, pružajući ključni izvor vode za milione ljudi u Kini i jugoistočnoj Aziji.

Glečeri Tibetske visoravni, zajedno sa drugim glečerima širom sveta, su ugroženi zbog klimatskih promena. Rastuće temperature uzrokuju topljenje glečera nezapamćenom brzinom, što može imati razarajuće posledice za ljude i ekosisteme koji zavise od njih.

Nova istraživanja su otkrila da su vrednosti izgubljenog leda sa himalajskih glečera tokom 2000. do 2020. godine, u proseku, potcenjene za 6.5%. Ovo otkriće ima ključne implikacije za predviđanje nestanka glečera u regionu i upravljanje ključnim vodnim resursima.

10. Drveće su disači

Drveće je jedan od najefikasnijih alata koje imamo za suzbijanje klimatskih promena. Šume su dom za oko 80% biodiverziteta na kopnu, a samo tropske šume proizvode preko 40% kiseonika koji udišemo.

Pokrivajući oko 30% površine kopna Zemlje, mi zavisimo od šuma za naše preživljavanje. Šume apsorbuju oko 8 gigatona ugljen-dioksida godišnje iz atmosfere i igraju ključnu ulogu u ugljeničnom ciklusu i klimatskom sistemu.

Međutim, klimatske promene, degradacija šuma i deforestacija uzrokuju da se veliki deo ovog skladištenog ugljenika ponovo oslobađa u atmosferu. Nedavna istraživanja su otkrila da obnova tropskih šuma uspešno suzbija samo četvrtinu trenutnih emisija ugljenika, što ukazuje na važnost očuvanja i obnove naših tropskih šuma.

Da bi bolje razumeli ulogu drveća u regulisanju ugljeničkog ciklusa naše planete, predstojeća ESA misija pod nazivom „Biomass“ koristiće naprednu radarsku tehnologiju da izmeri količinu ugljenika skladištenog u šumama Zemlje i drugoj biomasii, pružajući precizniju procenu skladištenja i apsorpcije ugljenika nego ikada ranije.

Prateći promene u biomasii tokom vremena, naučnici će moći proceniti efikasnost napora u očuvanju šuma i bolje razumeti uticaj deforestacije na našu klimu.

Zakljucak

Ova zbirka deset izvanrednih činjenica o Zemlji nas podseća na neophodnost brige o našem planetu i njegovoj očuvanosti. Kroz ove činjenice saznajemo da Zemlja nije samo naš dom, već i izuzetno kompleksan i dinamičan sistem koji zahteva pažnju i razumevanje. Iako smo svedoci nekih nezaustavljivih procesa, poput pomeranja magnetnog severnog pola ili promena u sredinama poput Atakamske pustinje, imamo i značajnu ulogu u očuvanju planete.

Naša odgovornost prema Zemlji ogleda se u zaštiti i očuvanju njenih raznovrsnih ekosistema, od koralnih grebena i šuma do glečera i staništa života. Ova saznanja treba da nas inspirišu na promišljanje o svojim svakodnevnim navikama i uticaju koji imamo na okolinu. Poboljšavajući način na koji upravljamo resursima, borimo se protiv klimatskih promena i očuvamo biodiverzitet, možemo pozitivno uticati na budućnost naše planete i stvoriti održivu i prosperitetnu budućnost za nas i za generacije koje dolaze.

Pored toga, kampanje poput „You like, we plant!“ podsećaju nas da svaki pojedinac može doprineti pozitivnim promenama i da svaki „lajk“ može imati stvaran uticaj na očuvanje prirode. Učešćem u ovakvim inicijativama, mi svi postajemo partneri u brizi o našem zajedničkom domu.

Kroz znanje, svest i akciju, možemo doprineti stvaranju bolje budućnosti za našu planetu i sve njene žive organizme. I dok svakodnevno slavimo čuda Zemlje, neka nam svaki dan bude Dan Zemlje, posvećen razumevanju, poštovanju i čuvanju ovog divnog sveta na kojem živimo.